Ölçüm belirsizliği nedir?

Kalibrasyon ve E-İmza · Hazırlayan: BYK Yazılım Destek Ekibi · Güncelleme: 04.10.2026

Temel kavramlar

1. A tipi ve B tipi belirsizlik

   Ölçüm belirsizliği hesaplamalarında uluslararası başvuru kaynağı GUM'dur (Guide to the Expression of Uncertainty in Measurement, JCGM 100). GUM belirsizlik kaynaklarını değerlendirme yöntemine göre ikiye ayırır:

   • A tipi: Tekrarlanan ölçümlerden istatistikle hesaplanır. Örneğin n ölçümün standart sapması s ise ortalamanın standart belirsizliği s / √n olur.
   • B tipi: İstatistik dışındaki bilgilerden gelir: referans cihazın kalibrasyon sertifikası, cihazın çözünürlüğü, üretici şartnamesi, sıcaklık etkisi gibi. Örneğin dijital bir göstergenin çözünürlüğü d ise, ondan gelen standart belirsizlik genellikle (d / 2) / √3 alınır (dikdörtgen dağılım).
   

2. Birleşik ve genişletilmiş belirsizlik

   Her kaynaktan gelen standart belirsizlikler, birbirinden bağımsızsa karelerinin toplamının karekökü alınarak birleştirilir: u_c = √(u₁² + u₂² + …). (Kaynakların sonuca etkisi farklıysa her biri duyarlılık katsayısıyla çarpılır.) Sonuç raporlanırken birleşik belirsizlik bir kapsam faktörü k ile çarpılır: U = k · u_c. Yaygın kullanım k = 2'dir ve yaklaşık yüzde 95 güven düzeyine karşılık gelir.

   

3. Basit bir örnek

   Bir parçanın boyu dijital kumpasla 10 kez ölçülüyor. Ortalama 25,012 mm, standart sapma 0,004 mm. Kumpasın çözünürlüğü 0,01 mm. Kumpasın kalibrasyon sertifikasındaki belirsizlik 0,006 mm (k=2).

   • Tekrarlanabilirlik (A tipi): 0,004 / √10 ≈ 0,0013 mm
   • Çözünürlük (B tipi): (0,01 / 2) / √3 ≈ 0,0029 mm
   • Referans sertifikası (B tipi): 0,006 / 2 = 0,0030 mm
   • Birleşik: √(0,0013² + 0,0029² + 0,0030²) ≈ 0,0044 mm
   • Genişletilmiş (k=2): 2 × 0,0044 ≈ 0,009 mm

   Sonuç: 25,012 mm ± 0,009 mm (k=2). Gerçek bir hesapta sıcaklık farkı, ölçüm kuvveti gibi başka kaynaklar da değerlendirilir; bu örnek yöntemi göstermek için sadeleştirilmiştir.

   

Belirsizlik neden önemli?

• Uygunluk kararı: Bir ölçüm sonucunun toleransa uyup uymadığına karar verirken belirsizlik hesaba katılmalıdır; sonuç sınıra yakınsa karar değişebilir.
• Karşılaştırılabilirlik: Belirsizliği belirtilmeyen iki sonucun gerçekten farklı olup olmadığını söylemek mümkün değildir.
• Akreditasyon: ISO/IEC 17025'e göre çalışan laboratuvarların ölçüm belirsizliğini değerlendirmesi beklenir.

Sık yapılan hatalar

• Belirsizliği "hata" ya da "sapma" ile karıştırmak.
• Sertifikadaki genişletilmiş belirsizliği (k=2) standart belirsizlik gibi doğrudan toplamak; önce k'ya bölünmelidir.
• Çözünürlüğü hiç hesaba katmamak ya da bütçede iki kez saymak.
• Birbirine bağlı (ilişkili) kaynakları bağımsızmış gibi birleştirmek.

Sık sorulan sorular

İlgili rehberler